Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã tận dụng ưu đãi thuế tại các quốc gia có mức thuế suất thấp để giảm chi phí hoạt động. Để chống xói mòn cơ sở thuế và ngăn chặn hành vi chuyển lợi nhuận, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cùng Nhóm các nền kinh tế G20 đã thúc đẩy sáng kiến Thuế tối thiểu toàn cầu (Global Minimum Tax – GMT).
Việt Nam, với vai trò là quốc gia tiếp nhận lượng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) lớn trong khu vực, sẽ chính thức áp dụng chính sách GMT từ năm 2026. Tuy nhiên, năm 2025 là thời điểm chuyển tiếp quan trọng để các doanh nghiệp FDI và cơ quan quản lý chuẩn bị sẵn sàng về chính sách, kỹ thuật và các chiến lược điều chỉnh ưu đãi thuế phù hợp với thông lệ quốc tế.
Hệ thống thuế tối thiểu toàn cầu được xây dựng theo Trụ cột 2 của Dự án chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS) do OECD khởi xướng. Theo đó, mỗi quốc gia có quyền áp mức thuế suất tối thiểu toàn cầu 15% đối với các công ty đa quốc gia có doanh thu hợp nhất toàn cầu từ 750 triệu EUR trở lên.
Nếu quốc gia đầu tư (ví dụ như Việt Nam) áp mức thuế suất hiệu quả dưới 15%, quốc gia nơi đặt trụ sở chính của tập đoàn có quyền truy thu phần thuế chênh lệch. Điều này đồng nghĩa với việc các ưu đãi thuế suất thấp – vốn là công cụ chính sách chủ yếu của Việt Nam trong thu hút FDI – sẽ không còn phát huy hiệu lực như trước.
Việt Nam hiện đang là điểm đến của hơn 38.000 dự án FDI đến từ 143 quốc gia và vùng lãnh thổ, với tổng vốn đăng ký lũy kế đến hết năm 2024 đạt gần 470 tỷ USD. Trong đó, nhiều tập đoàn lớn đang được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) dưới 10% – một mức thấp hơn nhiều so với thuế suất tối thiểu toàn cầu 15%.
Theo ước tính của Bộ Tài chính, có khoảng 122 doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Việt Nam sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ GMT. Trong đó có các tên tuổi lớn như Samsung, Intel, LG, Foxconn, Bosch, Panasonic, vốn đang được hưởng thuế suất ưu đãi khoảng 5–10% trong nhiều năm.
Việc để các quốc gia khác truy thu phần thuế bổ sung sẽ dẫn đến thất thoát nguồn thu ngân sách, ước tính khoảng 14.000–20.000 tỷ đồng/năm nếu Việt Nam không áp dụng sắc thuế nội địa bổ sung.
Bên cạnh đó, nguy cơ giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư do không còn ưu đãi về thuế TNDN buộc Việt Nam phải thiết kế các cơ chế hỗ trợ thay thế (như trợ cấp trực tiếp, hỗ trợ chi phí nghiên cứu – đào tạo – cơ sở hạ tầng) để giữ chân các nhà đầu tư chiến lược.
Nhằm đón đầu xu hướng và chủ động thích ứng, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Đề án thuế tối thiểu toàn cầu vào cuối năm 2023. Theo đó:
Dự kiến trong năm 2025, Việt Nam sẽ ban hành sắc thuế riêng về thuế tối thiểu bổ sung nội địa (QDMTT), có hiệu lực từ 1/1/2026, để đảm bảo quyền đánh thuế phần chênh lệch ngay tại Việt Nam.
Xây dựng cơ chế hỗ trợ có hoàn (qualified refundable tax credits), mô phỏng mô hình đang được nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Singapore, Nhật Bản triển khai.
Rà soát toàn bộ hệ thống ưu đãi trong Luật Đầu tư, Luật Thuế TNDN, nhằm chuyển từ ưu đãi thuế suất sang hỗ trợ bằng chi phí hoặc hiệu quả đầu tư.
Nâng cấp hệ thống dữ liệu, công nghệ thông tin để hỗ trợ tính toán thuế suất hiệu quả (ETR) và đồng bộ với hệ thống kế toán quốc tế IFRS – một điều kiện cần để thực thi GMT.
Trên thực tế, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã bắt đầu đánh giá tác động của GMT từ năm 2023 khi các quốc gia như Đức, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc… chính thức ban hành luật thuế mới. Các công ty con tại Việt Nam cần:
Tính toán mức thuế suất hiệu quả (ETR) tại Việt Nam theo phương pháp của OECD để xác định mức độ chênh lệch thuế cần nộp bổ sung.
Chuẩn hóa hệ thống báo cáo tài chính theo IFRS, đảm bảo dữ liệu rõ ràng, minh bạch.
Xây dựng hồ sơ chứng minh việc sử dụng ưu đãi hợp lệ, hợp lý, và rà soát rủi ro về chuyển giá.
Chủ động làm việc với cơ quan thuế và chuyên gia tư vấn quốc tế để thiết kế chiến lược thuế phù hợp dài hạn.
Cân nhắc tái cơ cấu hoạt động, đầu tư vào các lĩnh vực được hỗ trợ như R&D, chuyển đổi số, đào tạo nhân lực… nhằm tận dụng các chính sách hỗ trợ thay thế sắp tới.
Việc triển khai thuế tối thiểu toàn cầu là xu hướng không thể đảo ngược, với hơn 140 quốc gia đã cam kết áp dụng theo khung BEPS của OECD. Đối với Việt Nam, đây là một bước chuyển lớn không chỉ về thuế, mà còn về cách tiếp cận chính sách đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp.
Năm 2025 là thời điểm then chốt để cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp FDI chuẩn bị về pháp lý, dữ liệu, năng lực nội bộ và chiến lược đầu tư. Việc chậm trễ trong giai đoạn này có thể khiến Việt Nam đánh mất cơ hội giữ chân các tập đoàn lớn, cũng như không tận dụng được quyền đánh thuế nội địa đối với phần thuế bị thiếu hụt.
Việt Nam cần biến thách thức thành cơ hội, chuyển mình từ chính sách “ưu đãi thuế” sang “hỗ trợ có mục tiêu” để tiếp tục là điểm đến hấp dẫn, minh bạch và bền vững cho các dòng vốn đầu tư quốc tế trong kỷ nguyên hậu GMT.
