Trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được ứng dụng sâu vào nhiều lĩnh vực, từ y tế, giáo dục đến tài chính công. Một trong những hướng đi nổi bật là việc tích hợp AI vào công tác quản lý thuế – đặc biệt với nhóm hộ kinh doanh cá thể, vốn chiếm tỷ lệ lớn trong nền kinh tế phi chính thức. Tuy nhiên, quá trình này không chỉ mang lại những lợi ích rõ rệt mà còn kèm theo những thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ từ nhiều phía.

Tăng Hiệu quả Quản lý, Minh bạch Hóa Hoạt động Kinh doanh

AI mang đến những lợi thế đáng kể trong việc hợp lý hóa quy trình thuế và thúc đẩy một môi trường kinh doanh minh bạch hơn cho các hộ kinh doanh.

• Tự động hóa Quy trình Quản lý và Kê khai Thuế: AI có khả năng xử lý khối lượng lớn dữ liệu trong thời gian ngắn, giúp tự động hóa nhiều công đoạn trong quá trình kê khai, nộp và quản lý thuế. Đối với hộ kinh doanh, điều này đồng nghĩa với việc không cần ghi chép thủ công, có thể sử dụng phần mềm để theo dõi doanh thu, tự động tính thuế và được nhắc nhở thời hạn nộp hồ sơ. Điều này vừa giúp tiết kiệm thời gian, chi phí, vừa giảm thiểu sai sót và nâng cao sự tuân thủ pháp luật.

• Phát hiện Gian lận, Thất thu một cách Chủ động: AI hỗ trợ ngành thuế bằng cách phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn: hóa đơn điện tử, máy bán hàng (POS), giao dịch ngân hàng, nền tảng thương mại điện tử… Các thuật toán học máy có thể phát hiện các hành vi đáng ngờ như doanh thu bất thường, kê khai thấp hơn so với dữ liệu thực tế hoặc sự chênh lệch giữa các hộ kinh doanh cùng ngành nghề. Nhờ đó, cơ quan thuế có thể kiểm tra có trọng tâm, tránh gây phiền hà cho các hộ tuân thủ đúng quy định.

• Tăng tính Minh bạch và Nâng cao Uy tín cho Hộ Kinh doanh: Khi dữ liệu được minh bạch và hoạt động kinh doanh được số hóa, các hộ kinh doanh tuân thủ tốt sẽ được đánh giá tín nhiệm cao hơn trên hệ thống. Điều này tạo điều kiện thuận lợi để tiếp cận nguồn vốn tín dụng, tham gia thương mại điện tử và nhận hỗ trợ từ Nhà nước. Về lâu dài, đây là nền tảng để hộ kinh doanh phát triển bền vững và chuyên nghiệp hơn.

Khoảng Cách Công nghệ và Tâm lý E ngại từ Phía Người Kinh doanh

Bất chấp những lợi ích rõ ràng, việc tích hợp AI vào quản lý thuế đối mặt với những rào cản đáng kể, đặc biệt liên quan đến sự tiếp cận công nghệ và tâm lý phản kháng từ các hộ kinh doanh.

• Hạn chế trong Hạ tầng và Khả năng Tiếp cận Công nghệ: Nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ, đặc biệt ở vùng nông thôn hoặc khu vực phi chính thức, vẫn chưa quen với việc sử dụng phần mềm quản lý bán hàng, hóa đơn điện tử hay khai báo thuế online. Việc thiếu thiết bị, hạ tầng Internet và kỹ năng số cơ bản khiến họ gặp nhiều rào cản khi tiếp cận hệ thống quản lý thuế có tích hợp AI.

• Tâm lý E ngại bị Giám sát và Mất Quyền riêng tư: Một số hộ kinh doanh lo ngại rằng việc hệ thống AI giám sát dữ liệu giao dịch, dòng tiền, doanh thu có thể dẫn tới bị theo dõi quá mức hoặc xử lý sai lệch. Tâm lý e dè này xuất phát từ:

  • Thói quen “kê khai linh hoạt” lâu nay.

  • Thiếu thông tin rõ ràng về cơ chế bảo mật dữ liệu.

  • Lo ngại hệ thống tự động có thể gây hiểu nhầm nếu không có sự linh hoạt trong xử lý. Nếu không được truyền thông đầy đủ, điều này có thể khiến người dân phản ứng tiêu cực hoặc tìm cách lách hệ thống thay vì hợp tác.

• Thiếu Kiến thức về Thuế và Kỹ năng Sử dụng Hệ thống: Phần lớn hộ kinh doanh không có nền tảng kế toán – tài chính và kỹ năng số bài bản. Việc tiếp cận với hệ thống quản lý thuế dựa trên AI có thể khiến họ lúng túng trong:

  • Cách khai báo đúng thông tin.

  • Hiểu các cảnh báo của hệ thống.

  • Sửa sai hoặc cập nhật thông tin nếu có thay đổi trong hoạt động kinh doanh. Nếu không có chương trình tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật hoặc thiết kế giao diện thân thiện, AI có thể trở thành rào cản thay vì trợ thủ.

Cần Lộ trình Phù hợp và Chính sách Hỗ trợ

Để AI phát huy hiệu quả trong quản lý thuế mà không gây áp lực cho người nộp thuế, Nhà nước cần có lộ trình triển khai rõ ràng, từng bước và phù hợp với trình độ tiếp cận công nghệ của từng nhóm đối tượng.

Cần đẩy mạnh công tác truyền thông, nâng cao nhận thức cho hộ kinh doanh về lợi ích của việc minh bạch hóa và số hóa hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, các chương trình hỗ trợ, tập huấn kỹ năng số, hướng dẫn sử dụng phần mềm thuế, và đơn giản hóa quy trình khai báo sẽ giúp người dân tiếp cận dễ dàng hơn.

Về phía cơ quan thuế, cần đảm bảo hệ thống AI vận hành minh bạch, bảo mật thông tin, đồng thời xây dựng cơ chế phản hồi, xử lý khiếu nại rõ ràng nếu có sai lệch trong quá trình áp dụng.

Chuyển đổi số trong lĩnh vực thuế với sự hỗ trợ của AI không chỉ là xu thế tất yếu, mà còn là cơ hội để tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng hơn. Tuy nhiên, để tận dụng tốt công nghệ mà không làm gia tăng gánh nặng cho người nộp thuế, đặc biệt là khối hộ kinh doanh cá thể, cần có chính sách phù hợp với từng nhóm đối tượng, cùng với đó là sự đồng hành chặt chẽ giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp. Khi công nghệ đi đôi với hỗ trợ thực chất, AI sẽ không còn là rào cản, mà trở thành chất xúc tác cho sự phát triển bền vững và bình đẳng trong nền kinh tế số.

Vũ Hồ