IFRS vs VAS: Khác biệt và tác động đến báo cáo tài chính & thuế của doanh nghiệp

Từ ngày 1/7/2025, lộ trình áp dụng IFRS (International Financial Reporting Standards – Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế) tại Việt Nam bước vào giai đoạn thực thi. Đây không chỉ là bước đi mang tính kỹ thuật về kế toán, mà còn tạo ra một “cú hích” lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức lập báo cáo tài chính, trình bày lợi nhuận, và đặc biệt là việc xác định thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp.

1. VAS – Chuẩn mực kế toán Việt Nam: Gắn chặt với thuế

Theo VAS (Vietnamese Accounting Standards), hệ thống báo cáo tài chính hiện nay được thiết kế dựa trên yêu cầu quản lý và pháp luật thuế. Cụ thể:

• Doanh nghiệp phải trình bày chi tiết sự khác biệt giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế.
• Báo cáo tài chính lập theo VAS đồng thời là cơ sở để cơ quan thuế kiểm tra, đối chiếu nghĩa vụ thuế TNDN (CIT).

Điều này giúp doanh nghiệp và cơ quan thuế có “ngôn ngữ chung”, giảm thiểu chênh lệch giữa lợi nhuận kế toán và lợi nhuận tính thuế. Tuy nhiên, nó cũng làm VAS có xu hướng thiên về tuân thủ thuế hơn là phản ánh trung thực – hợp lý tình hình tài chính như IFRS hướng đến.

2. IFRS – Chuẩn mực quốc tế: Tập trung “substance over form”

Khác với VAS, IFRS nhấn mạnh nguyên tắc “bản chất quan trọng hơn hình thức” (substance over form), phản ánh đúng tình hình tài chính và hiệu quả kinh doanh thay vì chỉ tuân thủ quy định pháp lý.

Một số điểm khác biệt nổi bật:

• Đánh giá lại tài sản theo giá trị hợp lý (fair value) thay vì nguyên giá khấu hao.
• Ghi nhận doanh thu dựa trên nghĩa vụ thực hiện (performance obligation) chứ không đơn thuần theo hóa đơn chứng từ.
• Các công cụ tài chính phái sinh, hợp đồng bảo hiểm, quyền chọn… được đo lường và trình bày theo chuẩn quốc tế, điều mà VAS chưa bao quát.

👉 Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: Liệu thu nhập tính thuế ở Việt Nam có dựa trên IFRS hay vẫn theo VAS và luật thuế hiện hành?

Hiện tại, cơ quan quản lý chưa đưa ra câu trả lời dứt khoát. Vì vậy, hầu hết doanh nghiệp đa quốc gia hoặc công ty niêm yết đang chọn cách duy trì song song:

• VAS để phục vụ nghĩa vụ thuế,
• IFRS để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư quốc tế và tập đoàn mẹ.

3. Tác động đến doanh nghiệp: Cơ hội và thách thức
4. Gia tăng khối lượng công việc

Doanh nghiệp buộc phải lập hai bộ báo cáo tài chính khác nhau, làm tăng áp lực cho phòng kế toán, kiểm toán nội bộ, và bộ phận thuế.

1. Chi phí chuyển đổi

• Nâng cấp phần mềm kế toán và ERP để xử lý dữ liệu theo IFRS.
• Đào tạo nhân sự kế toán, tài chính và thuế để hiểu cách ghi nhận và trình bày mới.
• Điều chỉnh quy trình kiểm soát nội bộ để tránh rủi ro sai lệch số liệu.

1. Quản trị rủi ro thuế

Nếu chỉ dùng IFRS mà bỏ qua VAS, doanh nghiệp có nguy cơ bị ấn định thuế hoặc tranh chấp với cơ quan thuế do cách xác định thu nhập chịu thuế khác biệt.
Ngược lại, nếu duy trì cả VAS và IFRS, doanh nghiệp sẽ đảm bảo:

• Minh bạch với nhà đầu tư quốc tế.
• Tuân thủ tuyệt đối luật thuế Việt Nam.
• Giảm thiểu rủi ro thanh tra thuế trong giai đoạn quá độ.

4. Kết luận & Khuyến nghị

Việc chuyển đổi sang IFRS không chỉ là thay đổi ngôn ngữ kế toán, mà còn kéo theo thách thức về thuế, hệ thống, con người và quản trị rủi ro.

• Trong giai đoạn đầu (2025–2030), giải pháp an toàn là duy trì song song VAS & IFRS.
• Doanh nghiệp nên chủ động:
  • Lập lộ trình chuyển đổi: xác định các chuẩn mực IFRS có ảnh hưởng lớn nhất (doanh thu, tài sản cố định, công cụ tài chính…).
  • Đào tạo đội ngũ: không chỉ kế toán mà cả phòng pháp chế, thuế, kiểm toán nội bộ.
  • Tham vấn chuyên gia: phối hợp với chuyên viên kế toán – chuyên viên tư vấn thuế để tránh sai sót.

📌 Tóm lại, IFRS sẽ là “tấm hộ chiếu” giúp doanh nghiệp Việt Nam hội nhập quốc tế, nhưng trong ngắn hạn, VAS vẫn là “lá chắn pháp lý” để đảm bảo nghĩa vụ thuế trong nước. Chỉ khi hệ thống pháp luật thuế có sự điều chỉnh đồng bộ với IFRS, doanh nghiệp mới có thể chuyển đổi hoàn toàn.