Tăng Thuế Thuốc Lá: Biện Pháp Hiệu Quả Giảm Gánh Nặng Bệnh Tật Và Xây Dựng Tương Lai Bền Vững

Gánh Nặng Khổng Lồ Từ Thuốc Lá: Tại Sao Việt Nam Cần Hành Động Ngay?

Thuốc lá đang là một mối đe dọa nghiêm trọng trên toàn cầu và đặc biệt tại Việt Nam.

• Hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm trên thế giới do thuốc lá, trong đó có hơn 1 triệu ca do hút thuốc thụ động – một con số đáng báo động khi 64% là nữ giới và 165.000 trẻ em dưới 5 tuổi.
• Tại Việt Nam, con số này còn đáng lo ngại hơn: hơn 15 triệu người hút thuốc và hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm do cả hút thuốc chủ động và thụ động.
• Thiệt hại kinh tế ước tính 108.000 tỷ đồng/năm (tương đương 1,1% GDP) từ chi phí y tế và năng suất lao động giảm sút. WHO cảnh báo đây là mối đe dọa lớn đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam.

Mặc dù tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trưởng thành có giảm, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ ba trong khu vực ASEAN. Đặc biệt, nhóm tuổi 15-55, lực lượng lao động chính, chịu ảnh hưởng nặng nề, dẫn đến mất 21,8 triệu giờ lao động mỗi năm. Chi tiêu cho thuốc lá còn làm giảm chi tiêu cho giáo dục và nhu yếu phẩm, đặc biệt ở các hộ nghèo, gia tăng bất bình đẳng kinh tế.

Tăng Thuế Thuốc Lá: Chìa Khóa Để Giảm Tác Hại và Tăng Ngân Sách Quốc Gia

Các chuyên gia nhận định, mức thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) thuốc lá tại Việt Nam hiện còn quá thấp (chỉ 36% giá bán lẻ năm 2022), thấp hơn nhiều so với mức trung bình 59% của các nước thu nhập trung bình và thuộc nhóm thấp nhất ASEAN. Điều này khiến thuốc lá dễ tiếp cận, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên. WHO và Ngân hàng Thế giới khuyến nghị tỷ trọng thuế thuốc lá nên đạt ít nhất 75% giá bán lẻ để đạt hiệu quả tối đa.

Chuyên gia kinh tế Đào Thế Sơn khẳng định tăng thuế TTĐB thuốc lá không chỉ là biện pháp y tế mà còn là chính sách tài khóa quan trọng:

• Giảm gánh nặng 108.000 tỷ đồng/năm từ bệnh tật và tử vong liên quan đến thuốc lá.
• Giảm chi phí ô nhiễm môi trường do thuốc lá lên tới 99.000 tỷ đồng/năm.
• Nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
• Điều chuyển thu nhập hộ gia đình từ tiêu dùng thuốc lá sang các hoạt động thiết yếu như giáo dục, y tế, thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân bền vững.

Phương Án Tăng Thuế Đề Xuất và Lợi Ích Vượt Trội

WHO khuyến nghị Việt Nam áp dụng hệ thống thuế hỗn hợp, bổ sung một mức thuế tuyệt đối vào thuế tỷ lệ hiện hành:

• 5.000 đồng/bao vào năm 2026.
• Tăng dần lên 15.000 đồng/bao vào năm 2030.

Phương án này dự kiến sẽ mang lại những kết quả tích cực:

• Giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36% và nữ giới dưới 1% vào năm 2030.
• Giảm khoảng 696.000 người hút thuốc so với năm 2020.
• Tăng thêm 29.000 tỷ đồng nguồn thu từ thuế thuốc lá vào năm 2030.

Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Tăng thuế thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ người dân và tăng nguồn lực cho các ưu tiên quốc gia.”

Phá Bỏ Định Kiến Sai Lầm Về Thuế Thuốc Lá

Các chuyên gia tại hội thảo đã bác bỏ những lo ngại sai lệch rằng tăng thuế thuốc lá sẽ làm tăng buôn lậu và thất nghiệp.

• Buôn lậu không phải do giá thuốc lá cao, mà do năng lực thực thi và giám sát của các cơ quan chức năng chưa hiệu quả.
• Tăng giá thuốc lá không làm giảm việc làm, mà còn chuyển hướng chi tiêu sang các sản phẩm khác, kích thích sản xuất và tạo thêm việc làm trong các ngành hợp pháp như nông nghiệp, giáo dục, y tế.

Thực tế đã chứng minh: Khi giá thuốc lá tăng 10%, lượng tiêu dùng sẽ giảm khoảng 4% ở các nước phát triển và 5% ở các nước đang phát triển. Đặc biệt, ở nhóm trẻ em và người nghèo, mức giảm có thể lên tới 10%, góp phần quan trọng ngăn chặn thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để hành động vì sức khỏe và sự phát triển bền vững. Đừng chậm trễ trong việc cải cách thuế thuốc lá, bởi mỗi năm trì hoãn là thêm nhiều tổn thất về sức khỏe, nhân lực và kinh tế.