Tăng Thuế Thuốc Lá Việt Nam: Giải Pháp Kép Cho Kinh Tế Và Sức Khỏe Cộng Đồng

Tăng Thuế Thuốc Lá: Đạt Mục Tiêu Kép Nâng Cao Chất Lượng Tăng Trưởng Kinh Tế Và Sức Khỏe Người Dân Việt Nam

Việt Nam được khuyến nghị cần mạnh dạn tăng Thuế Tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với thuốc lá nhằm đạt được mục tiêu “kép”: vừa nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế bền vững, vừa giảm tiêu thụ thuốc lá và cải thiện sức khỏe cộng đồng. Đây là quan điểm được các chuyên gia thống nhất tại Chương trình tập huấn do Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chiến lược Việt Nam (VESS) tổ chức ngày 23/4 tại Hà Nội.

Bối Cảnh Và Mục Đích Chương Trình Tập Huấn

Tại Chương trình, ThS. Phạm Văn Long – Giám đốc VESS cho biết buổi tập huấn nhằm phân tích mối liên hệ giữa việc tăng thuế thuốc lá và các phản ứng từ thị trường, doanh nghiệp, tình trạng buôn lậu. Các tác động của chính sách thuế thuốc lá đến ngân sách nhà nước, sức khỏe cộng đồng, chi phí y tế, năng suất lao động được thảo luận để làm rõ vai trò của thuế trong phát triển bền vững. Chương trình cũng tạo diễn đàn cho các chuyên gia y tế, kinh tế và các bên liên quan trao đổi về vai trò của thuế thuốc lá trong bối cảnh hiện tại. Thông tin từ buổi tập huấn đặc biệt hữu ích khi Quốc hội đang xem xét sửa đổi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt, bao gồm quy định về thuế thuốc lá, cung cấp thêm góc nhìn cho đại biểu Quốc hội.

Nhiều Hệ Lụy Kinh Tế Xã Hội Từ Thuốc Lá

Theo ThS. Phạm Văn Long, tỷ lệ hút thuốc lá cao ở Việt Nam gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe, kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, việc tăng thuế thuốc lá vẫn đối mặt với rào cản từ các lo ngại về gánh nặng cho người thu nhập thấp và khả năng gia tăng buôn lậu. Ông Long nhấn mạnh: “Đã có nhiều bằng chứng cho thấy những lo ngại này không hoàn toàn xác đáng.” Do đó, việc phân tích vai trò của thuế thuốc lá trong hệ sinh thái kinh tế – xã hội là cần thiết. Ông khuyến nghị, trong bối cảnh Việt Nam hướng đến chính sách tài khóa vì phát triển bền vững, tăng thuế thuốc lá là giải pháp mạnh mẽ để giảm tiêu thụ, cải thiện sức khỏe và tăng thu ngân sách.

Thuế Tăng Chưa Đủ Tác Động Giảm Nhu Cầu Tiêu Thụ Thuốc Lá

ThS. Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng chống tác hại (PCTH) thuốc lá, chia sẻ tại Chương trình rằng từ năm 2006 đến 2019, Việt Nam chỉ 3 lần tăng thuế TTĐB đối với thuốc lá, với mức tăng mỗi lần thấp (chỉ 5%) và khoảng cách giữa các lần dài. Cụ thể: năm 2006 tăng từ 55% lên 65%; năm 2016 (sau 8 năm) tăng từ 65% lên 70%; năm 2019 (sau 3 năm) tăng từ 70% lên 75%.

Phân tích cụ thể hơn, ThS. Phan Thị Hải cho biết, với bao thuốc giá bán lẻ 10.000 VND, giá xuất xưởng khoảng 3.900 VND. Mức tăng thuế từ 70% lên 75% giá xuất xưởng chỉ làm giá tăng khoảng 220 VND. Cùng với việc tăng giá của người bán lẻ, giá có thể tăng khoảng 300 VND, tương đương 3%. Tuy nhiên, lạm phát trung bình 4% và thu nhập tăng trung bình 5% khiến tác động của việc tăng thuế tới nhu cầu tiêu thụ trong các giai đoạn này là rất ít.

Các chuyên gia thống nhất rằng các lần tăng thuế này quá ít, chỉ tác động giảm tiêu thụ trong năm tăng thuế rồi nhanh chóng tăng trở lại. Minh chứng từ số liệu: lần tăng thuế năm 2006 (10%) chỉ giảm tiêu dùng trong năm đó (sản lượng tiêu thụ nội địa từ 4.032 triệu bao năm 2005 xuống 3.451 triệu bao năm 2006) nhưng đã tăng trở lại 3.897 triệu bao năm 2007. Các lần tăng 5% vào năm 2016 và 2019 cũng có kịch bản tương tự, tiêu dùng giảm nhẹ trong vài năm sau đó nhưng lại tăng trở lại.

Hiện tại (từ 2019), Việt Nam áp dụng thuế suất TTĐB 75% tính trên giá xuất xưởng. Tỷ lệ thuế thuốc lá tính theo giá bán lẻ (gồm TTĐB và VAT) chỉ chiếm 36%. Mức này thấp hơn đáng kể so với trung bình 59% ở các quốc gia thu nhập trung bình và chỉ bằng khoảng một nửa so với hầu hết các nước ASEAN (Thái Lan 78,6%, Singapore 67,1%, Indonesia 62,3%).

Trong khi đó, khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là mức thuế trên giá bán lẻ nên đạt 75%. Giá một bao thuốc phổ biến nhất ở Việt Nam chỉ khoảng 0.9 USD, đứng thứ 15 trong số 19 nước khu vực Tây Thái Bình Dương, được WHO xếp vào nhóm “gần thấp nhất”.

Cần Cải Cách Để Tăng Thuế TTĐB Đối Với Thuốc Lá Ở Việt Nam

Các chuyên gia khẳng định việc cải cách thuế TTĐB đối với thuốc lá là vô cùng cần thiết. Thực hiện mức thuế cao sớm sẽ giúp giảm tổn thất kinh tế, xã hội và con người, hỗ trợ Việt Nam đạt các mục tiêu quốc gia về kiểm soát thuốc lá, y tế và các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) liên quan đến sức khỏe.

Để đạt hiệu quả giảm tiêu dùng, ThS. Phan Thị Hải đề xuất cải cách chính sách thuế theo hướng bổ sung thuế tuyệt đối (hướng tới hệ thống thuế hỗn hợp) với mức đủ lớn. Việc tăng thuế cần theo lộ trình đều đặn để giá thuốc lá tăng kịp thu nhập và dần đạt mức tối ưu 75% giá bán lẻ, từ đó giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá. Về mức thuế cụ thể, bà Hải đề nghị bổ sung thuế tuyệt đối ít nhất 5.000 đồng/bao vào năm 2026 và tăng dần lên 15.000 đồng/bao vào năm 2030, áp dụng song song với thuế tỷ lệ hiện hành.

Từ góc độ kinh tế, chuyên gia Đào Thế Sơn nhận định thuế TTĐB đối với thuốc lá nên được xem là một chính sách tài khóa hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Ông Sơn đề xuất: “Việt Nam cần mạnh dạn tăng thuế TTĐB để có thể nâng cao chất lượng tăng trưởng và tăng trưởng bền vững. Cụ thể, nên tăng thuế [tuyệt đối] từ mức 5.000 đồng/bao từ 2026 và tăng dần lên 15.000 đồng/bao vào năm 2030”.